Perfectionisme en geloof: waar beide elkaar tegenwerken

Ik heb jarenlang gedacht dat mijn perfectionisme een vorm van vroomheid was. Ik wilde een goede moslima zijn. Ik wilde een goede dochter zijn, een goede zus, een goede collega, een goede vriendin. En zolang ik overal goed in was, voelde ik me veilig bij Allah. Pas toen ik dertig was, viel me iets op dat me flink ontregeld heeft: mijn perfectionisme was niet in dienst van mijn geloof. Mijn perfectionisme gebruikte mijn geloof als excuus.

En ik ben niet de enige. In mijn praktijk zie ik het bijna wekelijks langskomen bij moslimcliënten — en bij christelijke, en bij seculiere. Perfectionisme is sluw. Hij kleedt zich in de woorden van je waarden. Hij zegt: "Je bent toch gelovig? Dan moet je toch álles goed doen?" En we knikken, want het klinkt als toewijding.

Het verschil tussen ihsan en perfectionisme

In de islamitische traditie bestaat het begrip ihsan — vaak vertaald als "uitmuntendheid" of "het goede doen alsof je Allah ziet". Prachtig idee. Het nodigt je uit om niet oppervlakkig te leven, om met aandacht te zijn bij wat je doet, om kwaliteit te leveren. Ihsan is uitnodigend; het tilt je op.

Perfectionisme doet het tegenovergestelde. Perfectionisme is niet "doen alsof Allah je ziet" — het is "doen alsof Allah je afkeurt en je elke misstap zal aanrekenen". Dat is theologisch gezien gewoon niet waar. In onze traditie staat Ar-Rahman, de Barmhartige, 99 keer op 1 in de namen. Maar mijn perfectionisme hoorde dat stukje nooit. Mijn perfectionisme hoorde alleen: doe het goed, anders…

Ihsan is met aandacht leven. Perfectionisme is met angst leven. Allebei zien er van buiten hetzelfde uit — van binnen voelen ze tegengesteld.

Dit onderscheid is groot. Als je vanuit ihsan leeft, kun je een fout maken en denken: "Morgen opnieuw, met betere aandacht." Als je vanuit perfectionisme leeft, kun je een fout maken en denken: "Ik heb gefaald bij Hem." Het eerste voedt je. Het tweede sloopt je langzaam.

Hoe je het bij jezelf herkent

Er zijn een paar signalen waar ik altijd naar luister in coaching. Eentje: je presteert veel maar voelt weinig voldoening. Elke afvinking is een opluchting, geen vreugde. Twee: je hebt moeite met rusten zonder schuld. Zelfs een vrije zaterdag voelt als iets dat je moet verantwoorden. Drie: je meet je geloof af aan je zichtbare daden — het aantal gebeden, pagina's Qur'an, kilo's sadaqa — en niet aan je innerlijke rust. Vier: je bent strenger voor jezelf dan je ooit voor een ander zou zijn.

Dat laatste punt is vaak het scherpst. Ik vraag mijn cliënten soms: "Wat zou je tegen je beste vriendin zeggen als zij dit had gedaan?" Ze komen met begrip, mildheid, relativering. Dan vraag ik: "Waarom verdien jij dat niet?" Stilte.

Waar je kunt beginnen

Niet met minder ambitie. Dat is een misvatting die cliënten soms hebben: "Dus ik moet de lat lager leggen?" Nee. Je mag hoge lat houden. Maar je mag ook een fout maken zonder dat dat betekent dat je als mens bent gefaald. Dat is het verschil.

Begin klein: schrijf deze week één ding op dat "goed genoeg" was — niet perfect, goed genoeg — en durf er tevreden mee te zijn. Zeg er hardop bij: alhamdulillah. Dat is geen cliché; dat is een bewuste taaldaad. Je erkent dat iets goed was zonder het aan jezelf op te eisen en zonder het af te kraken. En je oefent de spier die perfectionisme decennia bij veel van ons heeft laten verslappen: de spier van dankbaar stilstaan.

Want uiteindelijk is dit de vraag die mij bleef hangen na mijn dertigste: wil ik een leven waarin ik de hele tijd probeer Allah te imponeren, of wil ik een leven waarin ik probeer Allah gezelschap te houden? Dat eerste is een prestatie. Dat tweede is een relatie. En een relatie mag — mag — ademruimte hebben.